Σχεδόν ένας στους επτά ανθρώπους στον κόσμο – περίπου 1,2 δισεκατομμύρια – ζει με κάποια ψυχική διαταραχή. Περίπου 470 εκατομμύρια αντιμετωπίζουν αγχώδεις διαταραχές και 322 εκατομμύρια κατάθλιψη. Και παρότι υπάρχουν αποτελεσματικές παρεμβάσεις πρόληψης και θεραπείας, οι περισσότεροι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν ψυχικές διαταραχές δεν έχουν πρόσβαση σε αποτελεσματική φροντίδα.
Πρόκειται για τα επικαιροποιημένα στοιχεία που παρουσίασε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, βασισμένα στις εκτιμήσεις για το 2023, και δίνουν το μέγεθος του προβλήματος.
Σχετικά με την Ευρώπη, ένας στους έξι ανθρώπους, σχεδόν 140 εκατομμύρια, ζει με κάποια κατάσταση ψυχικής υγείας. Έως και ένας στους τρεις δεν λαμβάνει τη θεραπεία που χρειάζεται, ενώ ένας στους τέσσερις ανθρώπους με ψύχωση δεν λαμβάνει καμία επίσημη θεραπεία ή φροντίδα.
Περισσότεροι από 120.000 άνθρωποι πεθαίνουν από αυτοκτονία κάθε χρόνο στην ευρωπαϊκή περιφέρεια – περισσότεροι από 300 την ημέρα – και η αυτοκτονία αποτελεί επίσης την κύρια αιτία θανάτου στις ηλικίες 15 έως 29 ετών.
Οι αριθμοί, όμως, εξηγούν μόνο τη μία πλευρά του προβλήματος. Η άλλη αρχίζει τη στιγμή που ένας άνθρωπος χρειάζεται βοήθεια: πού θα τη βρει, πώς θα αντιμετωπιστεί και πόσο λόγο θα έχει ο ίδιος στις αποφάσεις που αφορούν τη ζωή του.
Από το ψυχιατρικό ίδρυμα στην κοινότητα
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ισχυρό μήνυμα της φετινής Παγκόσμιας Ημέρας Ψυχικής Υγείας. Παρά τη στροφή που έχει γίνει εδώ και χρόνια προς την κοινοτική ψυχιατρική, μόλις 9% των χωρών που συμμετείχαν στην τελευταία καταγραφή έχουν ολοκληρώσει τη μετάβαση από τη μακροχρόνια ιδρυματική φροντίδα σε υπηρεσίες μέσα στην κοινότητα.
Αντίθετα, 53% εξακολουθούν να βρίσκονται στα αρχικά στάδια αυτής της αλλαγής.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η εικόνα των νοσηλειών. Περίπου 49% των αναφερόμενων εισαγωγών σε ψυχιατρικά νοσοκομεία είναι ακούσιες, ενώ 23% των νοσηλειών διαρκούν περισσότερο από έναν χρόνο.
Τα ποσοστά προέρχονται από το Mental Health Atlas 2024, αλλά έχουν επιλεγεί ως κεντρικά στοιχεία της φετινής καμπάνιας του ΠΟΥ, ακριβώς επειδή δείχνουν πόσο μεγάλη απόσταση παραμένει ανάμεσα στη σύγχρονη αντίληψη για την ψυχική φροντίδα και στην καθημερινή πραγματικότητα πολλών συστημάτων υγείας.
Η αποϊδρυματοποίηση δεν σημαίνει απλώς λιγότερα ψυχιατρικά κρεβάτια. Σημαίνει μεταφορά της φροντίδας όσο γίνεται πιο κοντά στη ζωή του ανθρώπου, με υπηρεσίες μέσα στην κοινότητα, υποστήριξη για στέγαση και κοινωνική ένταξη και συνεχή παρακολούθηση μετά την έξοδο από το νοσοκομείο.
Ο νέος οδηγός: τρία βήματα για να αλλάξει το μοντέλο
Δεν είναι τυχαίο ότι μόλις μία ημέρα πριν από την Παγκόσμια Ημέρα, στις 9 Οκτωβρίου 2026, δημοσιεύθηκε νέος οδηγός 146 σελίδων ειδικά για τη μετάβαση από τα ψυχιατρικά ιδρύματα στην κοινοτική ψυχική και κοινωνική φροντίδα.
Η βασική προειδοποίηση είναι σαφής: η αποϊδρυματοποίηση δεν μπορεί να γίνει κλείνοντας πρώτα τις νοσοκομειακές δομές και αναζητώντας μετά τι θα συμβεί στους ανθρώπους που φιλοξενούν.
Η μετάβαση οργανώνεται σε τρεις μεγάλες φάσεις:
- Σχεδιασμός (Plan): αλλαγές σε πολιτικές, νομοθεσία και χρηματοδότηση και σαφές σχέδιο για το πού θα μεταφερθεί η φροντίδα.
- Προετοιμασία (Prepare): ανάπτυξη κοινοτικών υπηρεσιών, στεγαστικής και κοινωνικής υποστήριξης και συνεργασία μεταξύ υγείας και κοινωνικών υπηρεσιών.
- Παροχή (Provide): ασφαλής έξοδος από το νοσοκομείο, συνέχεια της θεραπείας και ουσιαστική συμμετοχή του ανθρώπου στη ζωή της κοινότητας.
Παράλληλα, προτείνονται τρεις αλλαγές μέσα στα ίδια τα ψυχιατρικά νοσοκομεία:
- μείωση των εισαγωγών και της διάρκειας νοσηλείας,
- βελτίωση του τρόπου φροντίδας κατά τη νοσηλεία
- και περισσότερες οργανωμένες εξόδους με πραγματική συνέχεια της θεραπείας.
Η προσωπική εμπειρία γίνεται μέρος της θεραπείας
Η αποϊδρυματοποίηση συνδέεται άμεσα με τον δεύτερο μεγάλο άξονα της φετινής ημέρας: «Lived experiences heard: real voices, real change».
Η λογική είναι ότι η εμπειρία κάποιου που έχει ζήσει με κατάθλιψη, ψύχωση ή άλλη ψυχική διαταραχή, έχει νοσηλευθεί ή έχει προσπαθήσει να αποκτήσει πρόσβαση σε θεραπεία αποτελεί από μόνη της γνώση για το πώς λειτουργεί – ή δεν λειτουργεί – ένα σύστημα.
Ωστόσο, η συμμετοχή των ίδιων των ανθρώπων παραμένει περιορισμένη. Μόνο 37% των χωρών ανέφεραν ότι είχαν συμπεριλάβει ανθρώπους με προσωπική εμπειρία ψυχικής διαταραχής στην εκπαίδευση εργαζομένων της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας. Μόλις 45% είχαν σταθερή συνεργασία μαζί τους ή με οργανώσεις οικογενειών και φροντιστών στον σχεδιασμό ή την παρακολούθηση υπηρεσιών.
Το φετινό μήνυμα πηγαίνει λοιπόν ένα βήμα παραπέρα από το «να ακούμε τους ασθενείς». Ζητά να συμμετέχουν στον σχεδιασμό των υπηρεσιών, στη χάραξη πολιτικής, στην αξιολόγηση της ποιότητας και στις αποφάσεις που αφορούν τη θεραπεία τους.
Και νέα επιστημονική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε τον Αύγουστο του 2026 δείχνει ότι η κατεύθυνση αυτή κερδίζει έδαφος στην έρευνα ψυχικής υγείας. Οι ερευνητές εξέτασαν 57 δημοσιεύσεις σχετικά με τη συμμετοχή ανθρώπων με βιωμένη εμπειρία και φροντιστών στην έρευνα και διαπίστωσαν ότι το μοντέλο μπορεί να προσφέρει ουσιαστικά οφέλη, αλλά η συμμετοχή συχνά παραμένει αποσπασματική και χρειάζεται πιο σταθερή οργανωτική υποστήριξη.
450 διαφορετικοί δείκτες και όμως δεν ξέρουμε αρκετά για την ποιότητα
Ακόμη και όταν οι χώρες θέλουν να βελτιώσουν τις υπηρεσίες τους, δεν μετρούν όλες τα ίδια πράγματα. Μελέτη του ΠΟΥ/Ευρώπης που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 2026 εξέτασε 75 επιστημονικές μελέτες και εντόπισε συνολικά 450 διαφορετικούς δείκτες ψυχικής υγείας.
Οι περισσότεροι αφορούσαν την κατάσταση της ψυχικής υγείας του πληθυσμού και τους παράγοντες κινδύνου. Πολύ λιγότεροι μετρούσαν το ίδιο το σύστημα: αν δηλαδή οι υπηρεσίες είναι προσβάσιμες, ποιοτικές και αποτελεσματικές.
Αυτό δυσκολεύει όχι μόνο τις συγκρίσεις μεταξύ χωρών αλλά και την απάντηση σε μια πολύ απλή ερώτηση: όταν επενδύουμε περισσότερα στην ψυχική υγεία, βελτιώνεται πράγματι η ζωή των ανθρώπων;
Ελλάδα: χαμηλή θνησιμότητα από αυτοκτονία, αλλά κενά στη μέτρηση της φροντίδας
Στην Ελλάδα, η τελευταία ειδική αξιολόγηση της ποιότητας της ψυχικής φροντίδας δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025 και κατέληξε ότι παραμένουν σημαντικές δυσκολίες στη συλλογή και ενοποίηση των δεδομένων από τις διαφορετικές υπηρεσίες. Η αξιολόγηση αποτέλεσε τη βάση για τη δημιουργία ενός ενιαίου πλαισίου δεικτών, ώστε να μπορεί να μετριέται με τον ίδιο τρόπο η ποιότητα της ψυχικής φροντίδας σε όλο το σύστημα.
Ένα νεότερο ελληνικό στοιχείο δημοσιεύθηκε από τη Eurostat στις 9 Σεπτεμβρίου 2026. Το 2023 η Ελλάδα κατέγραψε 4,3 θανάτους από αυτοκτονία ανά 100.000 κατοίκους, τη δεύτερη χαμηλότερη τυποποιημένη αναλογία στην Ευρωπαϊκή Ένωση μετά την Κύπρο, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν 10,4 ανά 100.000.
Το χαμηλό αυτό ποσοστό είναι σημαντικό, δεν αποτελεί όμως από μόνο του μέτρο της συνολικής ψυχικής υγείας ή της ποιότητας των υπηρεσιών.
Και εκεί ακριβώς καταλήγει η φετινή Παγκόσμια Ημέρα: δεν αρκεί να γνωρίζουμε πόσοι άνθρωποι ζουν με μια ψυχική διαταραχή. Χρειάζεται να γνωρίζουμε τι συμβαίνει όταν ζητούν βοήθεια, αν μπορούν να παραμείνουν μέσα στην κοινότητα και, κυρίως, αν η δική τους εμπειρία έχει θέση στις αποφάσεις που καθορίζουν τη φροντίδα τους.
