Η κατάληψη της κορυφής 2520 (Κάμενικ) έδωσε τέλος σε μια σύγκρουση που εκτός από τα χιλιάδες θύματα δημιούργησε και αβυσσαλέα μίση μεταξύ Ελλήνων και πληγές που γιατρεύτηκαν μετά από χρόνια.
Τα γεγονότα του 1948
Από τα τέλη του 1947 τα πράγματα άρχισαν να γίνονται άσχημα για τον ΔΣΕ, ενώ και στο εσωτερικό του ΚΚΕ υπήρξαν διαφωνίες. Κομβικής σημασίας ήταν η άφιξη τον Φεβρουάριο του 1948 του Αμερικανού Στρατηγού James Van Fleet, επικεφαλής της JUSMAPG (Αμερικανικής Στρατιωτικής Συμβουλευτικής και Προγραμματικής Ομάδας). Ο Van Fleet ήταν ουσιαστικά ο “ελεγκτής” των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων, οι οποίες είχαν αναδιοργανωθεί σε συνεργασία με Αμερικανούς και Βρετανούς. Αναπτύχθηκαν σε στατικές αμυντικές θέσεις, με στόχο την προστασία των πόλεων από τους αντάρτες. Η Εθνοφρουρά έφτασε να έχει δύναμη 50.000 ανδρών και μπορούσε να προστατεύει πόλεις, κωμοπόλεις, χωριά και σιδηροδρομικούς σταθμούς. Έτσι, οι 132.000 άνδρες του Εθνικού Στρατού μπορούσαν να αφοσιωθούν απερίσπαστοι στην αντιμετώπιση του ΔΣΕ.
Ο Νίκος Ζαχαριάδης στο μεταξύ, σε σύσκεψη που έγινε στο Βίτσι στις 15 Ιανουαρίου 1948 παρουσίασε τη νέα τακτική και στρατηγική, που αποσκοπούσε στον μετασχηματισμό του αντάρτικου σε τακτικό και την κατάληψη μιας πόλης ή κωμόπολης, ως κέντρο τους. Με την πρόταση Ζαχαριάδη διαφώνησε ο Μάρκος Βαφειάδης, που απομακρύνθηκε από κάθε αξίωμα και ουσιαστικά εξορίστηκε. Ο Θρασύβουλος Τσακαλώτος, ο οποίος το 1984 συναντήθηκε σε μια συνάντηση συμφιλίωσης με τον Μάρκο Βαφειάδη τον χαρακτήρισε ως τον ικανότερο από τους αντιπάλους του.
Τον Απρίλιο του 1948, οι κυβερνητικές δυνάμεις με την “Επιχείρηση Χαραυγή” πέτυχαν να εκδιώξουν τους αντάρτες προς τα Άγραφα (τέλος Μαΐου 1948). Δεν κατάφεραν να τους εξοντώσουν, ωστόσο το ηθικό τους τονώθηκε και άνοιξε ο δρόμος για τις επιχειρήσεις στον Γράμμο. Πιθανότατα υπήρξαν τότε προσπάθειες από στελέχη του ΚΚΕ, αλλά και από ξένες δυνάμεις (ΕΣΣΔ συγκεκριμένα), να βρεθεί μία συμβιβαστική λύση για τον τερματισμό του Εμφυλίου, όμως δεν ευδοκίμησαν.
Ένα άλλο καθοριστικό γεγονός του 1948 ήταν η ρήξη Τίτο – Στάλιν τον Ιούνιο του 1948. Η Γιουγκοσλαβία, από το 1949 σταμάτησε να προσφέρει βοήθεια προς τον ΔΣΕ, ενώ ταυτόχρονα έκλεισε και τα σύνορα με τη χώρα μας. Έτσι, οι αντάρτες έπαιρναν μόνο βοήθεια από τη Βουλγαρία και την Αλβανία, ενώ σίγουρα το 1947, άγνωστο όμως μέχρι πότε, η Ρουμανία έστελνε πυροβόλα και πυρομαχικά, ενώ η Ουγγαρία και η Πολωνία τρόφιμα, υποδήματα και υγειονομικό υλικό. Και βέβαια υπήρχε και η βοήθεια από την ΕΣΣΔ του Στάλιν. Από τα τέλη του 1947 άρχισαν να στέλνουν βοήθεια και οι Δυτικοί, προς την ελληνική κυβέρνηση. Στις 10 Απριλίου 1948 άρχισε στο Παρίσι μια διεθνής διάσκεψη για “Βοήθεια στη Δημοκρατική Ελλάδα”. Κάτι ανάλογο έγινε και στις ΗΠΑ με τον Οργανισμό “American Relief for Greek Democracy”. Οι επιθέσεις των κυβερνητικών δυνάμεων κατά 11.000 ανταρτών στον Γράμμο τον Ιούνιο του 1948 δεν έφεραν κανένα ουσιαστικό αποτέλεσμα. Μάλιστα, τμήματα του ΔΣΕ κινήθηκαν προς τη Θεσσαλία και τη Δυτική Ελλάδα (κατέλαβαν για λίγο και την Αμφιλοχία). Τελικά, τα τμήματα του ΔΣΕ πέρασαν με έναν παράτολμο, αριστοτεχνικό σχεδιασμό από τον Γράμμο προς το Βίτσι, το βράδυ της 21ης προς 22α Αυγούστου 1948.
Τα γεγονότα του 1949: Ιανουάριος – Αύγουστος
Με την επικράτηση της “γραμμής Ζαχαριάδη”, η 5η Ολομέλεια του ΚΚΕ (30-31 Ιανουαρίου 1949) επαναδιατύπωσε την πλατφόρμα του 1924 σχετικά με την ανάγκη “εθνικής αποκατάστασης του μακεδονικού λαού”. Αυτή η στάση ήταν καθαρά αντιτιτοϊκή και έφερε το ΚΚΕ σε κόντρα με τη Γιουγκοσλαβία, ενώ και η ελληνική κοινή γνώμη αντέδρασε έντονα. Στις 3 Απριλίου 1949 σχηματίστηκε η νέα “Κυβέρνηση του Βουνού”, υπό τον Μήτσο Παρτσαλίδη. Τον ίδιο μήνα, Απρίλιος 1949, ο Στάλιν βλέποντας ότι η Αλβανία κινδυνεύει να καταληφθεί από Έλληνες, Αμερικανούς και άλλους έδωσε εντολή στους Έλληνες κομμουνιστές να τερματίσουν τον πόλεμο. Παράλληλα, ο Σοβιετικός αντιπρόσωπος στον Ο.Η.Ε. (μετέπειτα ΥΠΕΞ της χώρας του) Αντρέι Γκρομίκο συναντήθηκε (4/5/1949) ανεπίσημα με τον Αμερικανό βοηθό Υφυπουργό ΥΠΕΞ Dean Rusk και τον Βρετανό Υφυπουργό Εξωτερικών McNeil, προτείνοντας κατάπαυση του πυρός, πλήρη αμνηστία και εκλογές. Οι συνομιλίες συνεχίζονταν, το ίδιο όμως γινόταν με τις συγκρούσεις στην Ελλάδα…
Την 1η Μαϊου 1949 ξεκίνησε η “Επιχείρηση Πύραυλος”, με την οποία, ως τα τέλη του Ιουνίου 1949 είχαν εκκαθαριστεί η Θεσσαλία και η Στερεά Ελλάδα. Ακολούθησε (Ιούλιος – Αύγουστος 1949) η Πελοπόννησος. Οι επιχειρήσεις του Εθνικού Στρατού είχαν ξεκινήσει (“Σχέδιο Περιστέρα”), τον Σεπτέμβριο του 1949 με επικεφαλής τον Στρατηγό Θρασύβουλο Τσακαλώτο. Πλέον, οι εναπομείναντες αντάρτες βρήκαν καταφύγιο στο Βίτσι και τον Γράμμο. Στις 24 Ιουνίου 1949 πέθανε ο πρωθυπουργός Θεμιστοκλής Σοφούλης. Τον διαδέχθηκε, μετά από διαβουλεύσεις, ο Αντιπρόεδρος Αλέξανδρος Διομήδης. Στις 10 Ιουλίου 1949, έγινε η οριστική ρήξη των σχέσεων Στάλιν – Τίτο και η Γιουγκοσλαβία σταμάτησε κάθε βοήθεια προς τον ΔΣΕ. Έμεινε μόνο η Αλβανία του Χότζα στήριγμα των ανταρτών. Ο Ελληνικός Στρατός εξέταζε σοβαρά το ενδεχόμενο να εισβάλλει στο αλβανικό έδαφος για καθαρά λόγους τακτικής. Συγκεκριμένα, για να κόψει τους δρόμους διαφυγής των ανταρτών.Ωστόσο, ο Αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα Henry Grady τόνισε στην ελληνική κυβέρνηση ότι δεν θα είχε τη διπλωματική στήριξη των ΗΠΑ σε μια τέτοια ενέργεια, καθώς ήταν αντίθετες σε ελληνικής εισβολής στην Αλβανία.
“Επιχείρηση Πυρσός”: το τέλος του Εμφυλίου
Ήταν πάντως πασιφανές ότι είχε φτάσει η ώρα της τελικής αναμέτρησης. Από κυβερνητικής πλευράς, ο Παπάγος είχε λάβει εκ νέου την άδεια να δράσει κατά το δοκούν έχοντας πλήρη ελευθερία κινήσεων. Όλες οι μάχες θα δίνονταν στον Γράμμο, όπου ο ΔΣΕ είχε 5.000 μαχητές και μαχήτριες και στο Βίτσι, με 7.500 μαχητές του ΔΣΕ. Υπήρχαν επίσης σε εφεδρεία άλλοι 2.500 σε εφεδρεία σε αλβανικό έδαφος.Ως τις αρχές Αυγούστου 1949, ο Παπάγος συγκέντρωσε στους πρόποδες του Γράμμου ισχυρότατες δυνάμεις. Τις αποτελούσαν 2 Σώματα Στρατού, συνολικής δύναμης 7 Μεραρχιών Πεζικού, 1 Μεραρχίας Λ.Ο.Κ. (Λόχοι Ορεινών Καταδρομών), δύο ανεξάρτητων Ταξιαρχιών και 14 ελαφρών Ταγμάτων Πεζικού. Θωρακισμένες μονάδες και πολεμικά αεροσκάφη υποστήριζαν τις παραπάνω δυνάμεις οι οποίες στράφηκαν κατά των τελευταίων οχυρών του ΔΣΕ. Τα τμήματα τελούσαν υπό τη διοίκηση του Στρατηγείου Δυτικής Μακεδονίας – Ηπείρου, με επικεφαλής τον Υποστράτηγο Κωνσταντίνο Βεντήρη. Το Α’ Σώμα Στρατού είχε Διοικητή τον Θ. Τσακαλώτο και το Β’ Σώμα Στρατού τον Υποστράτηγο Σ. Μανιαδάκη. Δύο Μεραρχίες και δύο Ταξιαρχίες βρίσκονταν στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Ο Ζαχαριάδης επέλεξε, και ως στρατιωτικός ηγέτης πλέον, να μην εγκαταλείψει τις θέσεις σε Γράμμο και Βίτσι και να δώσει εντολή για φυγή προς τις γειτονικές χώρες, αλλά αποφάσισε να δώσει μάχη. Στα δύο βουνά υπήρχαν δεκάδες υπόγεια πυροβολεία και κάθε είδους πολυβόλα, πολλά από αυτά ήταν γερμανικά και ιδιαίτερα αποτελεσματικά.
Ο Ζαχαριάδης σκόπευε να καθηλωθούν οι κυβερνητικές δυνάμεις ως τον χειμώνα και να αναγκαστεί ο Παπάγος να διακόψει την πολιορκία. Αυτό θα δημιουργούσε σοβαρή πολιτική κρίση στην Αθήνα. Δεν κατάφερε όμως ν’ αντέξει ούτε για ένα μήνα…Το σχέδιο της τελικής επίθεσης είχε την ονομασία “Επιχείρηση Πυρσός”. Θα διεξαγόταν σε τρεις φάσεις. Η πρώτη, από τις αρχές Αυγούστου ως τις 8 Αυγούστου (“Πυρσός Α'”). Θα γίνονταν παραπλανητικές επιθέσεις στον Γράμμο, για να πιστέψουν οι αντάρτες ό,τι εκεί θα γινόταν η κυρίως επίθεση.Η δεύτερη (“Πυρσός Β’ “) προέβλεπε την κατάληψη των οχυρών θέσεων του ΔΣΕ στο Βίτσι . Η τρίτη και τελευταία φάση (“Πυρσός Γ'”), θα ξεκινούσε μετά την πλήρη επικράτηση του Εθνικού Στρατού στο Βίτσι, με τη διεξαγωγή μεγάλης επίθεσης στον Γράμμο. Παράλληλα, μετά την κατάληψη του Γράμμου, θα “σφραγίζονταν” τα ελληνοαλβανικά σύνορα για αποφυγή επανόδου των ανταρτών. Πριν την έναρξη των επιχειρήσεων εκκαθαρίστηκε το Καϊμακτσαλάν (Βόρας), όπου βρίσκονταν 1.300 αντάρτες και πλέον εξαλείφθηκε κάθε πιθανότητα έξωθεν ενίσχυσης του ΔΣΕ στο Βίτσι και τον Γράμμο. Υπήρχαν 1.500 αντάρτες στο όρος Μπέλες, που ήταν επίσης αδύνατο να συνδράμουν τους ομοϊδεάτες τους.
Αρχικά, ανέλαβε δράση η Αεροπορία, ενισχυμένη με 50 αμερικανικά αεροσκάφη καθέτου εφορμήσεως SB2C που προκάλεσαν τεράστιες απώλειες στους αντάρτες, καθώς δεν μπορούσαν να τα αντιμετωπίσουν και καταρράκωσε το ηθικό τους. Στις 22 Αυγούστου, ο βασιλιάς Παύλος με τον Αμερικανό αντιστράτηγο James van Fleet και άλλους ξένους αξιωματούχους, επισκέφθηκε το μέτωπο και έφτασε σε ένα προκεχωρημένο φυλάκιο του υψώματος Αμμούδα.
Στις 25 Αυγούστου, ξεκίνησε η επίθεση του στρατού με επικεφαλής τον Θ. Τσακαλώτο. Ακόμα και ο Ενβέρ Χότζα, είχε πειστεί για την ήττα του Δ.Σ.Ε. και στις 26 Αυγούστου, ο ραδιοφωνικός σταθμός των Τιράνων ανακοίνωνε ότι όποιος Έλληνας περνούσε τα σύνορα θα αφοπλιζόταν και θα “έμπαινε” σε περιορισμό.
Αρχικά, οι αντάρτες εκτοπίστηκαν από τις ισχυρές θέσεις τους στο Τσάρνο και το Παπούλι, ενώ η 9η Μεραρχία με ευρύ ελιγμό στην κατεύθυνση Πόρτα Οσμάν-Γκούμπελ-Σακούλι, ύψωμα 2.520 εξάρθρωσε πλήρως την άμυνα των ανταρτών, η ηγεσία των οποίων στις 27 Αυγούστου, διέταξε τη διαφυγή των ανδρών του Δ.Σ.Ε. προς την Αλβανία από τη μοναδική διέξοδο που υπήρξε πλέον, αυτή της Μπάρας. Αρκετοί έφυγαν, άλλοι όμως εγκλωβίστηκαν καθώς το βράδυ ο στρατός άναψε τεράστιες φωτιές κατά μήκος των ελληνοαλβανικών συνόρων. Στις 30 Αυγούστου, οι καταδρομείς του Ταγματάρχη Παπαθανασίου κατέλαβαν το Κάμενικ, το τελευταίο καταφύγιο των ανταρτών. Ουσιαστικά, ο εμφύλιος είχε πλέον τελειώσει.243 νεκροί και 1452 τραυματίες ήταν ο απολογισμός των τελευταίων μαχών για τις κυβερνητικές δυνάμεις, 922 νεκροί και 944 αιχμάλωτοι, ο απολογισμός για τον Δ.Σ.Ε. Σκόρπιες εστίες ανταρτών (2.150 άνδρες κατά το Γ.Ε.Σ.), έδρασαν για λίγο ακόμα στο ελληνικό έδαφος. Το 1950, υπήρχαν ακόμα ένοπλοι στα βουνά κατά το Γ.Ε.Σ. που όμως αντιμετωπίστηκαν με επιτυχία.
Κυβερνητικές Δυνάμεις (Στρατός και Χωροφυλακή): Νεκροί 17.484, τραυματίες 39.796, αγνοούμενοι 2.160
Αντάρτες: Νεκροί που βρέθηκαν από τον Στρατό, 36.839, νεκροί τους οποίους μετέφερε ο ΔΣΕ, 15.000 περίπου και άγνωστος αριθμός τραυματιών.
